भरघोस उत्पन्नासाठी बीजप्रक्रिया नेमकी कधी आणि कशी करावी?

शेतकरी मित्रांनो, नमस्कार! पेरणीचा हंगाम जवळ आला की आपल्या सर्वांचीच लगबग सुरू होते. पण उत्तम उत्पन्नाचा पाया कशात दडलेला असतो, हे तुम्हाला माहीत आहे का? तो दडलेला असतो ‘योग्य बीजप्रक्रियेमध्ये’! अनेकदा आपण महागडे बियाणे आणतो, पण बीजप्रक्रियेत थोडीशी चूक होते आणि मग पिकाच्या वाढीवर व सुरुवातीच्या अवस्थेत त्याचा मोठा परिणाम दिसून येतो. आजच्या या विशेष ब्लॉगमध्ये आपण पाहणार आहोत की बीजप्रक्रिया नेमकी कशी आणि कधी करावी, जेणेकरून तुमचे पीक रोगांपासून दूर राहील आणि उत्पादन भरघोस येईल. चला तर मग, या महत्त्वाच्या विषयावर सविस्तर चर्चा करूया!

बीजप्रक्रियेचा अचूक फॉर्म्युला: FIR

बीजप्रक्रिया करताना औषधे लावण्याचा नेमका कोणता क्रम असावा, याबद्दल अनेकदा संभ्रम असतो. यासाठी ‘FIR’ हा एक सोपा आणि अचूक फॉर्म्युला नेहमी लक्षात ठेवा.
F (Fungicide) – बुरशीनाशक: जमिनीतील आणि बियाण्यांच्या पृष्ठभागावरील बुरशी रोखण्यासाठी सर्वात आधी बुरशीनाशक लावणे गरजेचे आहे.
I (Insecticide) – कीटकनाशक: त्यानंतर सुरुवातीच्या काळात कीटकांच्या प्रादुर्भावापासून बचाव करण्यासाठी कीटकनाशक वापरावे.
R (Rhizobium/Bio-fertilizer) – जिवाणू खते: सर्वात शेवटी जिवाणू खते किंवा जैविक घटकांचा वापर करावा.

शेतकऱ्यांच्या वेळेची आणि श्रमाची बचत व्हावी म्हणून, तुम्ही बुरशीनाशक आणि कीटकनाशक एकत्र पाण्यात मिसळून बियाण्यांना लावू शकता. कीटकनाशकांमध्ये ‘रिहांश’ आणि बुरशीनाशकांमध्ये ‘जोरमेट’ ही जगातील सर्वोत्तम औषधे मानली जातात, ज्याचा वापर तुम्ही करू शकता. मात्र, एक महत्त्वाची काळजी घ्यायची ती म्हणजे, ट्रायकोडर्मा किंवा इतर जिवाणू खते या रासायनिक औषधांसोबत अजिबात मिसळू नका. रासायनिक औषध लावलेले बियाणे चांगले सुकल्यानंतरच शेवटी त्यावर जैविक खतांची प्रक्रिया करावी. बऱ्याचदा शेतकरी हा क्रम चुकवतात, ज्यामुळे जैविक खतांचा म्हणावा तसा फायदा पिकाला मिळत नाही आणि औषधांची कार्यक्षमता कमी होते

बीजप्रक्रिया हाताने करावी की मशीनने?

आजकाल बाजारात बीजप्रक्रियेसाठी अनेक कंपन्यांच्या मशीन्स आल्या आहेत. पण अनेकदा मशीनवाले अशी अवाजवी अट घालतात की मशीन वापरण्यासाठी त्यांच्याच कंपनीचे औषध घ्यावे लागेल. जर तुम्हाला मशीन वापरायचीच असेल, तर केवळ नावापुरती त्यांची एखादी पुडी विकत घ्या आणि बाकी तुमचे स्वतःचे खात्रीशीर औषध वापरा. पण यावर सर्वात सोपा आणि सुरक्षित मार्ग म्हणजे ‘हाताने बीजप्रक्रिया करणे’. तुमचे क्षेत्र कितीही मोठे असले, तरी हाताने अत्यंत नाजूकपणे बियाणे हाताळता येतात, ज्यामुळे बियाणे फुटून होणारे नुकसान पूर्णपणे टळते. मशीनमध्ये बियाणे फुटण्याची शक्यता असते, पण हाताने सावकाश काम केल्यास बियाणे एकदम सुरक्षित राहते.

बीजप्रक्रिया कधी करावी? (योग्य वेळ कोणती?)

अनेक शेतकऱ्यांचा प्रश्न असतो की ऐन पेरणीच्या वेळी वेळेअभावी धांदल उडते, मग बीजप्रक्रिया आधी करून ठेवली तर चालेल का?
रासायनिक बीजप्रक्रिया: तुम्ही पेरणीच्या अगदी एक महिना आधी सुद्धा कीटकनाशक आणि बुरशीनाशकाची बीजप्रक्रिया करून ठेवू शकता. बियाण्यांना औषध लावून ती सावलीत चांगली सुकवा आणि पुन्हा बॅगेत भरून ठेवा. बियाणे जमिनीत ओलावा मिळाल्यावरच औषध विरघळण्याची प्रक्रिया सुरू होते, त्यामुळे आधी प्रक्रिया करून ठेवल्यास औषधाच्या कार्यक्षमतेवर कोणताही वाईट परिणाम होत नाही. तुम्ही पेरणीच्या २४ तास आधी करा किंवा एक महिना आधी करा, तुम्हाला १००% रिझल्ट मिळतो.

जैविक बीजप्रक्रिया: याउलट, जैविक खतांची (N.P.K., पीएसबी, केएमबी, अझोटोबॅक्टर इ.) बीजप्रक्रिया मात्र पेरणीच्या फक्त दोन ते तीन तास आधीच करणे गरजेचे आहे.

सर्वात महत्त्वाची टीप: बियाणे चांगले सुकवा!

तुम्ही बीजप्रक्रिया कधीही करा, पण बियाणे सावलीत किंवा पंख्याखाली थोडी मोकळी करून चांगली सुकवणे अत्यंत आवश्यक आहे. बियाणे ओली राहिल्यास ती एकमेकांना चिकटतात आणि ट्रॅक्टरने पेरणी करताना पेरणी यंत्रातून व्यवस्थित पडत नाहीत, ज्यामुळे अनेकदा ट्रॅक्टर चालक पेरणी करण्यास नकार देतात. बियाणे सुकल्यावर पूर्णपणे मोकळी होतात आणि पेरणी एकदम सुटसुटीत होते.