शेतकरी मित्रांनो आणि कृषी क्षेत्रातील जाणकारांनो, सध्या बाजारात एकाच पिकाची सर्वाधिक चर्चा आहे, आणि ते म्हणजे आपलं ‘सोयाबीन’! गेल्या काही दिवसांत सोयाबीनच्या दरांनी अशी काही उसळी मारली आहे की बाजारात अचानक मोठी हालचाल पाहायला मिळत आहे. पण प्रश्न असा पडतो की, हे भाव अचानक का वाढले? पावसाची दडी, बाजारातील कमी आवक की आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील काही कारणे? चला तर मग, आजच्या या विशेष ब्लॉगमध्ये आपण सोयाबीनच्या बाजारातील सद्यस्थिती, वाढत्या दराची मुख्य कारणे आणि भविष्यातील संभाव्य धोके यावर सविस्तर चर्चा करूया.
दरांनी ओलांडला ७ हजारांचा टप्पा!
गेल्या दोन दिवसांत सोयाबीनच्या बाजारभावात आश्चर्यकारक सुधारणा झाली आहे. विशेषतः, सोयाबीनवर प्रक्रिया करणाऱ्या प्लांट्सनी (Processing Plants) आपल्या खरेदी दरात चक्क ५०० ते ७०० रुपयांची घसघशीत वाढ केली आहे. त्यामुळे सध्या कृषी उत्पन्न बाजार समित्यांमध्ये सोयाबीनला गुणवत्तेनुसार ६,९०० ते ७,५०० रुपयांपर्यंत चांगला भाव मिळत आहे.
मात्र, इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे, ती म्हणजे भाव जरी वाढले असले तरी बाजारात सोयाबीनची आवक अत्यंत कमी आहे. प्रक्रिया प्लांट्सच्या मते, सध्या जेमतेम २०० ते ३०० टन मालच विक्रीसाठी उपलब्ध होत आहे. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत हा आकडा खूपच निराशाजनक आहे.
भाववाढीला बळ देणारी प्रमुख कारणे:
१. बाजारातील मोठी टंचाई: सध्या बाजारात सोयाबीनची तीव्र कमतरता भासत आहे. बहुतांश सामान्य शेतकऱ्यांनी आपला माल आधीच हमीभावापेक्षा कमी दरात (५ हजार रुपयांच्या आसपास) विकला आहे. त्यामुळे सध्या जो माल बाजारात येतोय, तो प्रामुख्याने मोठे शेतकरी किंवा व्यापाऱ्यांनी साठवून ठेवलेला आहे. साठवणूकदारांना या वाढलेल्या भावाचा चांगलाच फायदा होत आहे.
२. पावसाची दडी आणि रखडलेल्या पेरण्या: यंदा सोयाबीन उत्पादक पट्ट्यात, विशेषतः मराठवाड्यात, पावसाने मोठी ओढ दिली आहे. पाऊस कमी असल्याने अनेक ठिकाणी पेरण्या रखडल्या आहेत आणि जिथे झाल्या आहेत तिथे उगवण क्षमतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. मागील वर्षाच्या तुलनेत यंदा पेरण्यांचे प्रमाण १७ ते १८ टक्क्यांनी पिछाडीवर आहे. जोपर्यंत नवीन पीक हाती येत नाही, तोपर्यंत बाजारात नवीन माल येणार नाही, या वास्तवाने दरांना भक्कम आधार दिला आहे.
आयातीचा विक्रम आणि पोल्ट्री उद्योगाची डोकेदुखी
देशातील टंचाई भरून काढण्यासाठी सध्या सोयाबीनची आयात मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. जून अखेरीपर्यंत तब्बल ७ लाख ८० हजार टन सोयाबीनची आयात झाली होती आणि यंदा हा आकडा विक्रमी १० लाख टनांपर्यंत जाण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. सरकारकडे असलेला बफर स्टॉकही केवळ चार-पाच दिवसांची देशाची गरज भागवू शकेल इतकाच मर्यादित आहे.
एक संभाव्य धोका:
सोयाबीनचे भाव असेच तेजीत राहिले, तर पोल्ट्री उद्योगाकडून स्वस्त ‘जीएम सोयापेंड’ (GM Soymeal) आयात करण्याच्या मागणीने पुन्हा जोर धरण्याची दाट शक्यता आहे. यापूर्वीही अमेरिका-भारत व्यापार कराराच्या चर्चेवेळी त्यांनी अशी मागणी केली होती. सुदैवाने, शेतकऱ्यांचे नुकसान होईल या विचाराने सरकारने तेव्हा या मागणीला केराची टोपली दाखवली होती. पण जर दर आणखी कडाडले, तर पोल्ट्री लॉबी पुन्हा सक्रिय होऊन सरकारवर दबाव आणू शकते, ही भीती बाजारातील अभ्यासक व्यक्त करत आहेत].
