ऐन जुलै महिना उजाडला तरी पावसाचा कुठेच पत्ता नाही! आभाळ निरभ्र आहे आणि महाराष्ट्रातील बळीराजाचे डोळे आकाशाकडे लागले आहेत. “पाऊस कधी येणार?” हाच एक प्रश्न सध्या सर्वांना सतावत आहे. याच प्रश्नाचे अचूक आणि वैज्ञानिक उत्तर जाणून घेण्यासाठी हवामान विभागाचे (IMD) अधिकारी एस. डी. सानप यांनी दिलेली ही अत्यंत महत्त्वाची माहिती नक्की वाचा. खाजगी हवामान तज्ज्ञांच्या गोंधळात न पडता, सॅटेलाईट आणि रडारवर आधारित हा अधिकृत अंदाज तुमच्यासाठी आणि शेतीच्या नियोजनासाठी खूप महत्त्वाचा आहे.
सध्या पाऊस का गायब झाला आहे?
मान्सूनचे वारे सध्या खूपच कमकुवत झाले आहेत आणि राज्यावर ढगांची निर्मिती जवळपास थांबली आहे. सध्या आकाशात जे थोडेफार ढग दिसत आहेत, ते मान्सूनचे नसून केवळ स्थानिक बाष्पीभवनामुळे तयार झालेले आहेत, ज्यांच्यापासून मोठ्या पावसाची अपेक्षा करता येणार नाही. अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरातून येणारे बाष्पयुक्त वारे वरच्या पातळीवर पोहोचत नाहीत, उलट तिथे कोरड्या वाऱ्यांचा प्रभाव वाढला आहे. जोपर्यंत बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचा पट्टा किंवा कोकण किनारपट्टीवर ‘ऑफशोअर ट्रफ’ (दोन दिशांच्या वाऱ्यांचा संगम) तयार होत नाही, तोपर्यंत दमदार पावसाची शक्यता नाही.
देशभरातील मान्सूनची स्थिती काय आहे?
केवळ महाराष्ट्रच नाही, तर संपूर्ण देशभरात सध्या पावसाची दडी पाहायला मिळत आहे. केरळसारख्या दक्षिण भारतात पाऊस खूप कमी आहे. उत्तरेकडे मध्य प्रदेश, राजस्थान, पंजाब आणि हरियाणातही कोरडे वातावरण असून उत्तर प्रदेशच्या काही भागात तर भर पावसाळ्यात उष्णतेच्या लाटेसारखी (Heatwave) परिस्थिती निर्माण झाली आहे. सध्या केवळ पूर्व भारतातील ओडिशा, छत्तीसगड आणि पश्चिम बंगालच्या काही भागात थोडाफार पाऊस सुरू आहे.
पुढील ५ दिवस महाराष्ट्रात काय होणार? (१४ ते १८ जुलै)
पुणे वेधशाळेच्या अत्याधुनिक रडार आणि सॅटेलाईट डेटानुसार, पुढील पाच दिवसांसाठी महाराष्ट्रात कुठेही ‘मुसळधार’ (Heavy Rain) पावसाचा इशारा देण्यात आलेला नाही.
विदर्भ: १५ ते १८ जुलै दरम्यान पूर्व विदर्भातील चंद्रपूर, गडचिरोली, वाशिम, यवतमाळ, वर्धा आणि नागपूर या जिल्ह्यांमध्ये काही ठिकाणी ‘यलो अलर्ट’ देण्यात आला आहे. मात्र, याचा अर्थ तिथे सलग मोठा पाऊस पडेल असा नाही, तर तिथे मेघगर्जनेसह आणि विजांच्या कडकडाटासह वादळी पावसाची शक्यता आहे.
उर्वरित महाराष्ट्र: उर्वरित महाराष्ट्रात सर्वदूर पावसाची कोणतीही चिन्हे नाहीत. तुरळक ठिकाणी हलक्या सरी कोसळू शकतील, मात्र बहुतांश भागात कोरडेच वातावरण राहील. १९-२० जुलैनंतर कोकणात थोडा पाऊस वाढू शकतो, पण राज्याच्या अंतर्भागात मात्र पावसाची कमतरता तशीच राहील.
एल निनोचा (El Nino) फटका आणि भविष्यातील चिंता
जुलै महिन्यात ढगाळ वातावरणाऐवजी पूर्णपणे निरभ्र आकाश असणे हे खरोखरच थोडे असामान्य आणि चिंताजनक आहे. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात जेव्हा चांगला पाऊस झाला, तेव्हा काहींना वाटले की यावर्षी ‘एल निनो’चा प्रभाव नाहीये. पण हे चुकीचे आहे! एल निनोच्या प्रभावाखाली पाऊस पडतो, पण त्याचे वितरण अत्यंत असमान असते. म्हणजेच, कधीतरी अचानक मोठा पाऊस पडतो आणि त्यानंतर प्रदीर्घ काळ पावसाचा खंड (Dry Spell) पडतो. सध्या आपण याच टप्प्यातून जात आहोत आणि हा एल निनोचाच थेट परिणाम आहे.
एकूण सरासरी पाऊस किती राहील?
हवामान विभागाने आधीच वर्तवलेल्या दीर्घकालीन अंदाजानुसार, यावर्षी मान्सूनचा पाऊस सरासरीच्या केवळ ९० टक्केच पडण्याची शक्यता आहे (यात ४ टक्क्यांची तफावत असू शकते). म्हणजेच यंदा पाऊस सरासरीपेक्षा कमीच राहणार हे आता स्पष्ट होत आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, शेती आणि पिकांचे नियोजन करताना अशा अधिकृत आणि वैज्ञानिक हवामान अंदाजांवरच विश्वास ठेवणे गरजेचे आहे. खाजगी अंदाजांमुळे गोंधळून न जाता, शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पाण्याचा अत्यंत जपून वापर (उदा. ठिबक, तुषार सिंचन) करून पिके जगवण्यावर भर द्यावा.